दीपावली म्हणजे दिव्यांचा, प्रकाशाचा आणि आनंदाचा उत्सव. मात्र, अलीकडच्या काळात या सणाला प्रचंड ध्वनी-वायू प्रदूषण आणि बाजारीकरणाचे स्वरूप आले आहे. निसर्गाचा समतोल ढासळत असताना आणि दुष्काळाचे सावट असताना सण नेमका कसा साजरा करावा, याचा वस्तुनिष्ठ वस्तुपाठ 'श्री मळाईदेवी शिक्षण संस्था' (मलकापूर, नांदलापूर, जखिणवाडी) आणि 'विज्ञान प्रबोधिनी, कराड' यांनी आपल्या सामाजिक प्रबोधन उपक्रमातून घालून दिला आहे. सलग १९ व्या वर्षी कराड तालुक्यातील सुमारे १०,००० घरांपर्यंत पोहोचून आणि विद्यार्थ्यांना प्रदूषणमुक्त दीपावलीची शपथ देऊन संस्था पर्यावरण रक्षणाचा संदेश देत आहे.
१. दुष्काळी वास्तव आणि निसर्गाचे भान
वाढत्या जागतिक तापमानामुळे आणि 'अल निनो'च्या तीव्र प्रभावामुळे पावसाचे प्रमाण घटून अनेक भागांत दुष्काळी परिस्थिती निर्माण झाली आहे. शेतातील पिके, झाडेझुडपे सुकत चालली असून माणसे, जनावरे आणि वन्यजीवांना पिण्याच्या पाण्यासाठी वणवण करावी लागत आहे. अशा बिकट स्थितीत हजारो रुपयांची दारूगोळा आणि फटाके हवेत जाळणे निव्वळ पैशांचा अपव्यय ठरतो. हाच पैसा दुष्काळग्रस्तांसाठी, ग्रंथालयांना पुस्तके देण्यासाठी, अन्नदानासाठी अथवा समाजोपयोगी कार्यासाठी वापरल्यास सणाचा खरा आनंद द्विगुणीत होऊ शकतो.
२. फटाके आणि आरोग्यावरील भीषण आघात
फटाके फोडल्याने होणारे तात्पुरते मनोरंजन मानवी शरीर आणि निसर्गावर दीर्घकालीन गंभीर परिणाम घडवून आणते:
श्रवणशक्तीवर परिणाम: मानवी कान सामान्यतः ६० ते ७० डेसिबलपर्यंत आवाज सुरक्षितपणे सहन करू शकतात. परंतु फटाक्यांचा आवाज १४० डेसिबलपर्यंत पोहोचतो, ज्यामुळे कायमस्वरूपी बहिरेपण येण्याचा धोका संभवतो.
विषारी वायू व रसायने: फटाक्यांमध्ये शिसे, मॅग्नेशियम, झिंक यांसारखी रसायने असतात. यामुळे उलट्या होणे, मज्जासंस्थेवर परिणाम होणे, पक्षाघात (अर्धांगवायू) तसेच त्वचेवर विपरीत परिणाम होतात. नायट्रेट्स आणि नायट्राइड्समुळे मानसिक विकार जडणे आणि बेशुद्ध (कोमात) जाण्यासारख्या गंभीर समस्या उद्भवू शकतात.
संवेदनशील घटकांना त्रास: नवजात बालके, वृद्ध, गरोदर स्त्रिया आणि रुग्णांना फटाक्यांच्या धुरामुळे श्वसनाचे तीव्र विकार आणि हृदयविकाराचा झटका येण्याचा धोका वाढतो.
मुक्या प्राण्यांवर अत्याचार: अचानक होणाऱ्या आवाजाने आणि प्रकाशाने पाळीव जनावरे व पक्षी भयभीत होतात; त्यांचे स्थलांतर घडून निसर्गचक्र धोक्यात येते.
३. फराळातील भेसळ: सजग ग्राहक बना!
सणासुदीच्या काळात बाजारातून तयार मिठाई आणि फराळ खरेदी करण्याचे प्रमाण वाढले आहे. मात्र, नफेखोरीसाठी यामध्ये होणारी भेसळ थेट आरोग्याशी खेळ करणारी ठरते. अशा वेळी घरगुती फराळाला प्राधान्य द्यावे किंवा काही सोप्या पद्धतींनी भेसळ ओळखावी:
दूध व खवा: आयोडीनचे काही थेंब टाकल्यास रंग निळा झाल्यास स्टार्च किंवा पिष्टमय पदार्थांची भेसळ असल्याचे सिद्ध होते.
तूप: पातळ तुपात हायड्रोक्लोरिक आम्ल व साखर टाकल्यास लाल/तांबडा रंग आल्यास त्यात 'डालडा' मिसळल्याचे स्पष्ट होते.
पिठीसाखर: पाण्यात विरघळल्यावर तळाशी पांढरी भुकटी साचल्यास ती खडूची भुकटी असते; तसेच आम्ल टाकल्यावर फेस किंवा बुडबुडे आल्यास धुण्याचा सोडा असल्याचे समजते.
मिरची पावडर/चटणी: पाण्यात टाकल्यावर तळाशी विटांची भुकटी जमा होते आणि चटणी वर तरंगते.
खाद्यपदार्थात भेसळ आढळल्यास नागरिकांनी तात्काळ अन्न व औषध प्रशासनाच्या १८००-२२२--३६५ या टोल-फ्री क्रमांकावर संपर्क साधावा.
सामाजिक संकल्पाची वेळ
सण म्हणजे केवळ देखावा नसून ती सामाजिक जबाबदारी आहे. सर्वोच्च न्यायालयाच्या नियमांचे पालन करून ऑनलाइन किंवा स्थानिक पातळीवर बेकायदेशीर फटाके विक्री व खरेदी बंद करणे आवश्यक आहे. रोटरी क्लब, लायन्स क्लब, शाळा-महाविद्यालये आणि सामाजिक संस्थांनी एकत्र येऊन हा विचार समाजात रुजवला पाहिजे, हेच संस्थेचे अध्यक्ष मा. अशोकराव थोरात (भाऊ) यांच्या आवाहनातून अधोरेखित होते.
यंदाची दीपावली ही फटाक्यांच्या विषारी धुराची नव्हे, तर सुसंस्कृत विचारांची, झाडे वाचवण्याची, दुष्काळग्रस्तांना हातभार लावण्याची आणि खऱ्या अर्थाने आरोग्यदायी ठरावी, हाच या प्रबोधनाचा गाभा आहे.
